Systematic Literature Review και PRISMA: πώς οργανώνεται μια Συστηματική Βιβλιογραφική Ανασκόπηση

Η Συστηματική Βιβλιογραφική Ανασκόπηση (Systematic Literature Review – SLR) είναι μια οργανωμένη, διαφανής και αναπαραγώγιμη διαδικασία εντοπισμού, επιλογής, αξιολόγησης και σύνθεσης της διαθέσιμης βιβλιογραφίας γύρω από ένα σαφές ερευνητικό ερώτημα. Διαφέρει από μια συμβατική αφηγηματική ανασκόπηση επειδή οι αποφάσεις αναζήτησης και επιλογής δεν γίνονται αποσπασματικά, αλλά ακολουθούν προκαθορισμένη μεθοδολογία.

Τι είναι το PRISMA;

Το PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses – Προτιμώμενα Στοιχεία Αναφοράς για Συστηματικές Ανασκοπήσεις και Μετα-Αναλύσεις) είναι κατευθυντήρια οδηγία για πληρέστερη και διαφανέστερη αναφορά μιας συστηματικής ανασκόπησης. Η έκδοση PRISMA 2020 περιλαμβάνει checklist 27 βασικών items, expanded checklist και πρότυπα flow diagrams. Το PRISMA είναι πρωτίστως reporting guideline: δεν υποκαθιστά από μόνο του τον ερευνητικό σχεδιασμό ή την αξιολόγηση της ποιότητας των μελετών.

1. Σαφές review question και protocol

Η διαδικασία ξεκινά με ακριβές ερευνητικό ερώτημα, στόχους και προσδιορισμό του scope. Ανάλογα με το πεδίο μπορούν να χρησιμοποιηθούν frameworks όπως PICO, PICOS, SPIDER ή άλλες κατάλληλες δομές. Ένα protocol καθορίζει εκ των προτέρων τις βασικές αποφάσεις και μειώνει τον κίνδυνο να αλλάζουν τα κριτήρια ανάλογα με τα αποτελέσματα που εμφανίζονται.

2. Βάσεις δεδομένων και search strategy

Οι βάσεις επιλέγονται σύμφωνα με το επιστημονικό πεδίο. Η στρατηγική αναζήτησης συνδυάζει βασικές έννοιες, συνώνυμα, controlled vocabulary όπου υπάρχει, Boolean operators (AND, OR, NOT), phrase searching, truncation και κατάλληλα φίλτρα. Η ακριβής search string πρέπει να καταγράφεται ώστε η διαδικασία να είναι διαφανής.

3. Inclusion και exclusion criteria

Πριν από το screening καθορίζονται κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού: πληθυσμός, είδος μελέτης, χρονική περίοδος, γλώσσα, context, outcomes ή άλλες παράμετροι σχετικές με το review question. Τα κριτήρια πρέπει να εφαρμόζονται με συνέπεια και να αιτιολογούνται.

4. Screening και διαχείριση εγγραφών

Οι εγγραφές που προκύπτουν από τις αναζητήσεις συγκεντρώνονται, αφαιρούνται τα duplicates και ακολουθεί screening τίτλου/περίληψης. Στη συνέχεια αξιολογούνται τα full texts των δυνητικά επιλέξιμων μελετών. Οι λόγοι αποκλεισμού στο στάδιο του full text πρέπει να καταγράφονται με σαφήνεια.

5. PRISMA flow diagram

Το διάγραμμα ροής αποτυπώνει πόσες εγγραφές εντοπίστηκαν, πόσες αφαιρέθηκαν πριν από το screening, πόσες εξετάστηκαν, πόσες αναφορές αξιολογήθηκαν σε πλήρες κείμενο, ποιες αποκλείστηκαν και πόσες μελέτες συμπεριλήφθηκαν τελικά. Η επίσημη PRISMA 2020 διαθέτει διαφορετικά templates ανάλογα με τον τύπο της ανασκόπησης και τις πηγές αναζήτησης.

6. Data extraction και quality/risk-of-bias assessment

Για κάθε μελέτη εξάγονται συστηματικά τα στοιχεία που χρειάζονται: συγγραφείς, έτος, χώρα, δείγμα, σχεδιασμός, εργαλεία, μεταβλητές, κύρια ευρήματα και άλλα πεδία που έχουν οριστεί στο protocol. Όπου απαιτείται, χρησιμοποιείται κατάλληλο εργαλείο αξιολόγησης ποιότητας ή risk of bias ανάλογα με τον σχεδιασμό των μελετών.

7. Σύνθεση των ευρημάτων

Η σύνθεση δεν είναι απλή παράθεση περιλήψεων. Οι μελέτες οργανώνονται με βάση κοινά χαρακτηριστικά, αποτελέσματα, θεωρητικές κατευθύνσεις ή θεματικούς άξονες. Αν τα δεδομένα και ο σχεδιασμός το επιτρέπουν μπορεί να πραγματοποιηθεί meta-analysis· διαφορετικά εφαρμόζεται κατάλληλη narrative, thematic ή άλλη μορφή σύνθεσης.

Συχνά λάθη

Συχνές αδυναμίες είναι η χρήση μόνο μίας γενικής μηχανής αναζήτησης, η απουσία πλήρους search strategy, κριτήρια που αλλάζουν κατά τη διαδικασία, μη καταγραφή duplicates και exclusions, σύγχυση μεταξύ άρθρων και μοναδικών studies, και χρήση του PRISMA flow diagram ως διακοσμητικού στοιχείου χωρίς πραγματική συστηματική διαδικασία.